Broken Circle

Broken Circle/Spiral Hill in volle glorie hersteld


Vanaf het topje van de heuvel kijkt de man trots en tevreden naar beneden, naar de dijk, het eiland met zwerfkei en het kanaal, om vervolgens de heuvel af te hollen. Zijn dijk, eiland en kanaal; zijn heuvel. De man is Robert Smithson. Het beschreven moment is in 1971 op film vastgelegd door zijn vrouw, beeldend kunstenaar Nancy Holt. Waarover gaat die film?

Door Sya van ‘t Vlie

Sonsbeek buiten de perken

Na zijn spraakmakende expositie Op losse schroeven in het Stedelijk Museum, cureerde Wim Beeren in 1971 zijn nog spraakmakender Sonsbeek buiten de perken. Want ‘buiten de perken’ geeft aan dat de expositie zich niet alleen beperkte tot het park Sonsbeek, maar dat de locaties met kunstwerken verspreid waren over heel Nederland. Verder begaven de tentoongestelde kunstwerken zich ook buiten de perken, namelijk buiten die van het domein sculptuur: op locatie uitgevoerde, veelal tijdelijke kunstwerken. Toch leverde de tentoonstelling Nederland twee Land art- werken van Amerikaanse kunstenaars op. Het Observatorium van Robert Morris en Broken Circle/Spiral Hill van Robert Smithson. Het Observatorium, dat was gerealiseerd in de duinen bij Santpoort, werd nog in 1971 met de grond gelijk gemaakt. Maar in 1977 werd het onder leiding van Morris zelf herbouwd bij Swifterband in de Flevopolder. Hoewel het de bedoeling was dat Broken Circle/Spiral Hill langzaam zou opgaan in zijn omgeving, de zandafgraving van de firma De Boer bij Emmen, is op verzoek van Smithson toch besloten tot behoud. Nu, veertig jaar na realisatie, is Broken Circle/Spiral Hill grondig gerestaureerd, is de door Smithson beoogde film voltooid door Benito Strangio met gebruikmaking van de door Nancy Holt geschoten filmfragmenten, en besteedt CBK Emmen aandacht aan de totstandkoming en de historie van dit unieke land art project.

‘Marked Site’ en ‘Site Construction’

De grensverleggende sculpturen van Sonsbeek buiten de perken zijn prachtige voorbeelden van de verruiming die zich eind jaren zestig voordeed in de sculptuur. Een van de eersten die een verklaring gaf voor die verruiming was Robert Morris. Het statische kant-en-klare kunstwerk was volgens hem verworden tot louter drager van decoratieve lading en daardoor steeds oninteressanter geworden. Als uitwegen uit de impasse zag hij twee mogelijkheden: de ‘outdoor earth works’ en de ‘indoor installations’. Kunsthistoricus Rosalind Krauss bracht in haar artikel ‘Sculpture in the expanded field’ een verdere verfijning aan binnen de eerste groep. Zij verdeelt de ‘outdoor earth works’ in twee categorieën: ‘marked sites’, sculpturale ingrepen in het landschap waarbij uitsluitend dat landschap als materiaal dient, en ‘site constructions’, architecturale constructies waarvoor het landschap en de natuur de voornaamste maar niet de enige bouwstenen zijn en waarvoor naast beeldhouwmethoden ook bouwmethoden worden gehanteerd. Krauss noemt nog een derde categorie: de ‘axiomatic structure’, een ingreep in de ruimte, binnen of buiten, die de ruimtebeleving van de kijker, de manier waarop hij zichzelf in relatie tot die ruimte ervaart, verstoort. Voorbeeld van een ‘axiomatic structure’ buiten is Het Hemels Gewelf van James Turrell, in de duinen van Kijkduin. Dergelijke ingrepen in de binnenruimte behoren tot wat Morris ‘indoor installations’ noemt, meer specifiek tot die installaties die erop uit zijn de ervaring van de kijker te sturen. Van beide door Sonsbeek buiten de perken nagelaten land art werken is het Observatorium van Morris aan te merken als ‘site construction’, terwijl Smithson’s Broken Circle/Spiral Hill een voorbeeld is van een ‘marked site’, tot stand gekomen door subtractieve en additieve ingrepen in de zandafgraving.

Broken Circle/Spiral Hill

Voor Smithson met zijn fascinatie voor delfplaatsen en verlaten industriegebieden, was de zandafgraving bij Emmen een unieke plek, op het uiteinde van een morene, vol met door gletsjers meegebrachte brokken puin. Smithson’s bedoeling was om de gedifferentieerde conditie van de plek te benadrukken en versterken.

Zoals de titel aangeeft, bestaat Broken Circle/Spiral Hill uit twee delen: de land/water combinatie Broken Circle en de heuvel Spiral Hill. Beide hebben een cirkelvormig grondplan. Broken Circle bestaat uit een soort eiland en een halfronde dijk, waarvan de vorm zich landinwaarts herhaalt in een gebogen kanaal. Het is omgeven door water, want het ligt in een meer dat door zandafgraving is ontstaan. Het is plat, licht van kleur en heeft een centrifugale werking. De conische heuvel werd op de nabije oever opgebouwd door een bestaande heuvel op te hogen met zand dat was vrijgekomen bij de aanleg van Broken Circle. De heuvel werd vervolgens bedekt met zwarte aarde, waarin een uit wit zand bestaand pad omhoog cirkelde. Spiral Hill wordt omgeven door land. Spiral Hill is driedimensionaal en donker, en draait centripetaal om zijn eigen as.

Nadat was besloten tot behoud van het kunstwerk werd in 1972 een houten beschoeiing aangebracht rondom Broken Circle om afkaveling door golfslag te voorkomen. Spiral Hill werd beplant met een bodembedekkende heester en aan weerszijden van het pad kwamen paaltjes. Deze eerste maatregelen tot behoud werden uitgevoerd in overleg met Smithson zelf.

Iets buiten het middelpunt van Broken Circle ligt een enorme zwerfkei van de soort waaruit hunebedden bestaan. Aanvankelijk wilde Smithson hem laten ingraven of verplaatsen. Want doordat de kei de aandacht op het centrum in plaats van op de buitenkant richtte, verstoorde hij de door Smithson beoogde dialectiek tussen eiland en heuvel. Maar de kei bleek te zwaar en er was geen geld om hem door het leger te laten verwijderen. Tegelijkertijd was Smithson ook gefascineerd door zwerfkeien en hunebedden, wat hem er min of meer mee verzoende om deze voldongen aanwezigheid maar te laten liggen ‘as a kind of glacial “heart of darkness” – a warning from the Ice Age’[i].

De film

Smithson wilde Broken Circle/Spiral Hill vastleggen op film, net als zijn andere land art projecten. Zijn vrouw Nancy Holt had daarmee een begin gemaakt. Tijdens de uitvoering legde ze de werkzaamheden vast op film. Maar helaas was er geen budget voor het inhuren van een helikopter om de film te kunnen voltooien. Doordat Smithson in 1973 omkwam bij een vliegtuigongeluk belandde de 30 minuten-film die Holt had geschoten op de plank. Samen met het uitgebreide filmscript dat Smithson had gemaakt. Een script vol aanwijzingen en tekeningen van de opeenvolgende camerabewegingen vanaf de grond en vanuit een helikopter. Daarnaast wilde Smithson in de film laten zien dat de gebondenheid van zijn project aan de locatie verder ging dan het gebruik van de omgeving als materiaal. Zo wilde hij beelden van de dijkdoorbraak van zijn cirkel vertonen naast beelden van dijkdoorbraken tijdens de watersnood van 1953. De zwerfkei die hij noodgedwongen op zijn plek had moeten laten liggen, resulteerde paradoxaal genoeg in een instructie voor een boeiende openingssequentie:


“I had in mind shooting a boulder of a Hun’s bed and zooming into the rock so that you only see the surface, and then pulling back so as to see the rock surface of my boulder. There would be a forward zoom and a backward zoom that would link up the two boulders in a kind of cinematic parallel that would cover vast stretches of time.”[ii]

En aldus geschiedde. Met deze sequentie opent Breaking Ground: Broken Circle/Spiral Hill, de film die veertig jaar na dato is afgemaakt door Benito Strangio onder regie van Nancy Holt en Theo Tegelaers van de Stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR). Ook Holt’s scene van Smithson die zijn heuvel komt afhollen, is opgenomen in de film, samen met andere scenes die zij heeft geschoten. De film was voor het eerst te zien bij de opening van ‘Robert Smithson in Emmen; Broken Circle/Spiral Hill Revisited, de expositie die Roel Arkesteijn ter gelegenheid van de restauratie en het voltooien van de film inrichtte bij het CBK Emmen. De informatieve expositie geeft met behulp van tekeningen, schetsen, geschreven notities, brieven, filmbeelden, interviews met allerlei betrokkenen en krantenrecensies een uitgebreid beeld van de totstandkoming, de context en de historie van Broken Circle/Spiral Hill. Bezoekers krijgen zo een beeld van de eerste ideeën tot het uiteindelijke resultaat, van de expositie waarvan het deel uitmaakte en andere exposities in Nederland waaraan Smithson meedeed, van de eerste maatregelen tot behoud tot en met de recente restauratie.

Zelf heb ik de film op 22 september jl. in het Stedelijk Museum in Amsterdam gezien, waar hij werd vertoond in aanwezigheid van Nancy Holt. Tegelaers en Holt gaven een inleiding over het hoe en waarom van de film, de totstandkoming van Broken Circle/Spiral Hill, en de restauratie. Holt vertelde hoe zij en Robert Smithson in 1971 twee weken lang op de fiets, die van haar met een mandje voorop voor haar camera, naar de zandafgraving togen. Onderweg kwamen ze langs het hunebed dat figureert in de openingssequentie van de film. 

De zwerfkei

Na het zien van de film wilde ik Smithson’s land art project per se met eigen ogen zien en ervaren. Op zondag 9 oktober was het zover. Het was een wat miezerige dag. Rond 14.00 uur arriveerde ik ter plekke, maar stuitte op een gesloten hek. Een vriendelijke dame van CBK Emmen hielp me ter plekke uit de brand. Ik had nog even moeten doorrijden. Eenmaal bij de zandafgraving raadde Gerard de Boer mij aan Broken Circle/Spiral Hill niet langs het strand, maar via een pad bovenlangs te benaderen. Hij had gelijk, want zo kwamen de witte paden van Spiral Hill beter tot hun recht. Komend van beneden of opzij zie je die niet omdat de begroeiing met heesters ze aan het oog onttrekt. Ook ziet de heuvel er door die heesters glooiender uit en steekt hij minder af tegen de achtergrond met groene bomen dan de oorspronkelijke met donkere aarde bedekte heuvel. Bij de heuvel aangekomen nam ik het pad. Ik had het gevoel in de voetsporen van Robert Smithson te treden. Geweldig. Onderweg had ik twee maal zicht op Broken Circle, maar vanaf de top had ik echt een prachtig uitzicht. Het meer is sinds 1971 veel groter geworden, waardoor het land art werk nietiger lijkt. Ik holde terug naar beneden en liep langs het kanaal de dijk op. Op het eiland ervoer ik de aantrekkingskracht van de zwerfkei. Zo’n enorme kei vraagt erom om aangeraakt te worden. Ik besloot nog een keer naar boven te gaan. Ik probeerde me voor te stellen hoe Broken Circle er zou uitzien zonder kei. Misschien wel een beetje saaier. Juist doordat die kei de centrifugale werking, de platheid en de lichte kleur, en daarmee de door Smithson beoogde dialectiek tussen heuvel en cirkel verstoort, ontstaat er een zekere spanning. Verder verbindt die kei het werk met ons verre verleden, waardoor Broken Circle/Spiral Hill aan gelaagdheid wint. Was die zwerfkei eigenlijk voor Smithson niet een cadeautje uit de IJstijd?

SKOR en Land Art Contemporary tekenen voor de productie en presentatie van de restauratie, film en expositie. Begin 2012 verschijnt bij Alauda Publications Robert Smithson: Art in Continual Movement, van Ingrid Commandeur en Trudy van Riemsdijk-Zandee. Volgens de aankondiging gaat het boek over de hedendaagse relevantie van Robert Smithson’s inspirerende oeuvre. Broken Circle/Spiral Hill fungeert in dit boek ‘als een case study van waaruit zich een aantal belangrijke thema’s in de hedendaagse beeldende kunst ontvouwen’.

Robert Smithson in Emmen, CBK Emmen, 17 september t/m 27 november 2011

www.brokencircle.nl

www.cbkemmen.nl

www.skor.nl

www.landartcontemporary.nl

www.alaudapublications.nl

 

 

 

 

 

    

 

 

 

 



[i] CBK Emmen expositietekst ’Robert Smithson in Emmen, Broken Circle/Spiral Hill Revisited’, p 11

[ii] Folder met voice-over teksten ‘Breaking Ground: Broken Circle/Spiral Hill’, geen paginanummer

Comments