Deventer raamwerken

Deventer Raamwerk: gemeenschapskunst in optima forma

Het nieuwe stadhuis in Deventer dat in april 2016 officieel werd geopend, kent een lange en roerige ontstaansgeschiedenis. Er zijn in de afgelopen decennia niet alleen twee eerdere ontwerpen gesneuveld, maar er zijn zelfs twee colleges over gestruikeld. Toen het jongste plan van Michiel Riedijk van Neutelings en Riedijk Architecten in 2012 met een nipte meerderheid door de zittende gemeenteraad werd goedgekeurd, reageerden veel doorsnee Deventenaren ronduit vijandig. De voornaamste bezwaren golden de torenhoge bouwkosten. Nu, slechts vier jaar later, is die negatieve stemming omgeslagen in een breed gevoelde trots op ‘hun’ unieke stadhuis. Niet minder dan een klein wonder, waarin de briljante invulling van de raampartijen van de hand van Loes ten Anscher een beslissende rol heeft gespeeld.

Door Jet van der Sluis

Stadhuiskwartier

Schuin tegenover de gotische Lebuiniuskerk, op de plek waar jarenlang de oude schouwburg stond te verkrotten, is een schitterende stadsinbreiding gerealiseerd, inclusief een besloten forum (de Burgemeestershof) en een daglichtrijke passage. Een prachtig nieuwbouwproject dat de aangrenzende historische panden niet alleen functioneel, maar ook esthetisch verbindt. Dat laatste komt vooral door de spannende geleding van het in eikenhout uitgevoerde raster van de gevel aan het Grote Kerkhof, vormgegeven volgens de verhouding van de Gulden Snede. Het onmiskenbaar moderne gebouw past door zijn harmonieuze verhoudingen als vanzelfsprekend in zijn historische omgeving. Maar tegelijkertijd is er een ander intrigerend element dat de aandacht onontkoombaar vangt: wat is dat voor spannend filigrein dat in ieder kozijn is aangebracht? Waarom hebben die strenge ramen en rasters ieder voor zich een ander en uniek lijnenpatroon?

Neutelings en Riedijk, die onder meer het Museum aan de Stroom in Antwerpen en het Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum ontwierpen, staan bekend om hun voorliefde voor ornamentiek. In Deventer won Loes ten Anscher de door de Commissie Kunst Stadhuiskwartier uitgeschreven prijsvraag met een letterlijk ontwapenend ontwerp voor de invulling van de eikenhouten gevelelementen en raampartijen in en aan de nieuwbouw van het stadhuis. Op uitnodiging van deze kunstenares leverden maar liefst 2.264 inwoners van de gemeente Deventer een vinger- of teenafdruk in. Met de uitvergrote versie hiervan, uitgevoerd in gietaluminium, voorzag zij bijna alle ramen en rasters in het stadhuis van een individueel karakter.

Briljant idee

De in Deventer woonachtige kunstenares was aanvankelijk fel gekant tegen het geldverslindende nieuwbouwproject, net als bijna de helft van haar stadgenoten. Toch besloot ze om de uitdaging aan te gaan, niet alleen omdat ze het ontwerp prachtig vond, maar ook omdat ze na de democratische bepaalde keuze voor het nieuwe stadshart, de controverse wilde bezweren. Een stadhuis zou in haar optiek een verbindende functie moeten hebben en geen splijtzwam moeten vormen binnen een gemeenschap. In de omschrijving van de opdracht stond onder meer dat men op zoek was naar “ … een betekenisvolle iconografie die een uitspraak doet over de identiteit van Deventer”, waarbij tegelijkertijd werd benadrukt dat diversiteit binnen de in zichzelf al repetitieve gevelelementen gewaardeerd zou worden.

Vooral dat idee van diversiteit sprak haar aan omdat ook de gotische ornamentiek in de Lebuiniuskerk gekenmerkt wordt door eenheid in verscheidenheid en niet door de fabrieksmatige eenvormigheid van patronen waaraan de moderne mens gewend is.

Denkend over de kernfunctie van een stadhuis, de plaats waar ingrijpende gebeurtenissen als geboorte, huwelijk en dood vastgelegd en geformaliseerd worden en waar je terecht kunt voor het verkrijgen van je identiteitspapieren kreeg Ten Anscher de briljante ingeving om de identiteit van de stad zichtbaar te maken in datgene wat iedere ingezetene ervan nu juist uniek maakt: zijn of haar vingerafdruk. Door haar toedoen werd het gemeentehuis uiteindelijk een huis van de hele gemeenschap.

Megaklus 

Ten Anscher is al veel langer geïnteresseerd in de sociale context van kunstprojecten bestemd voor de openbare ruimte en dit omstreden bouwproject was ook in dat opzicht een kolfje naar haar hand. Maar wat een organisatie! Via een aselecte steekproef uit de gegevens van de burgerlijke stand werden inwoners uit de hele gemeente (dus ook uit de bijbehorende dorpen) geselecteerd. Ieder die daadwerkelijk kwam, mocht een plaatsgenoot van zijn of haar keuze meenemen. Met een mobiele scan in een bouwkeet van de BAM ging ze wijk na wijk af. Aanvankelijk mikte ze op een totaal van 2300 vingerafdrukken, wat neerkomt op een deelname van 1 op de 43 Deventenaren! Om de privacy van ieder deelnemer te waarborgen kreeg elke afdruk een unieke code die - aangebracht op een hangertje - aan iedere individuele deelnemer werd overhandigd. Alleen daarmee kun je je eigen afdruk terugvinden.

Onder diegenen die uitgenodigd waren, zaten uiteraard ook tegenstanders waarvan sommigen met een grote grijns de afdruk van hun middelvinger beschikbaar stelden. Overigens mocht je ook een afdruk van een teen laten maken, vooral om mensen die bang zijn voor Big Brother over de streep te trekken. Naarmate het project meer bekendheid kreeg, werd de animo om mee te doen groter. Toen het precieze aantal ramen uiteindelijk bekend was en ze een laatste aanvullende scansessie deed in het centrum stonden de gegadigden letterlijk in de rij: ouders met baby’s, vaders en zonen, echtelieden en zelfs terminaal zieken. Stuk voor stuk betrokken bewoners die de stad iets van hun eigenheid wilden nalaten.

Verder maakte de kunstenares het ambachtelijke proces (het maken van de kleimodellen van de uitvergrote afdrukken en vervolgens het omzetten hiervan naar gietvormen met behulp van vormzand) letterlijk ‘aanschouwelijk’ voor het Deventer publiek. In de etalage van een leegstaand winkelpand gaf Ten Anscher leiding aan een team van collega-kunstenaars en ontwerpers die ze op deze manier voor een langere periode van een inkomen kon voorzien. Ook in dat opzicht was het een sociaal project. Zelf gaf ze aan iedere afdruk een persoonlijke finishing touch door elke strak uitgesneden kleivorm eigenhandig van inknijpingen te voorzien om de contour te verzachten. Zo liet de kunstenares ook haar eigen vingerafdrukken achter.

Hart van de stad 

Met name het rangschikken van de overstelpende hoeveelheid patronen tot een ritmisch ogende sequentie was een monsterklus. Samen met ontwerpster Aoife Wullur is Ten Anscher er in geslaagd om telkens vanuit visueel afwijkende afdrukken, die ze zelf ‘aandachttrekkers’ noemen, zowel naar links als naar rechts een richting te geven aan de wirwar van lijnen, waardoor er een logisch ogende volgorde ontstaat, die gedicteerd lijkt te worden door de vingerafdrukken zelf.

Het aardigste voorbeeld daarvan vind je op de Burgemeestershof. Het nieuwe balkon van het kleine, letterlijk ingebouwde burgemeestershuisje van weleer bestaat uit een drietal aan elkaar gelaste vingerafdrukken die door hun rangschikking een hartvorm suggereren. Een fraaie metafoor voor wat hier tot stand is gebracht. Samen met de architect Michiel Riedijk gaf Loes ten Anscher de stad Deventer een nieuw hart, een hart dat klopt voor iedere trotse bewoner van de gemeente.

www.loestenanscher.nl

Comments