documenta 14

documenta 14: politieker dan ooit

Wie deze zomer de Documenta bezoekt kan zich beter maar goed voorbereiden. Het is ondoenlijk om alles te zien dus zal er geselecteerd moeten worden. Op meer dan veertig verschillende locaties is werk te zien van zo’n 150 kunstenaars. Meestal onbekend talent dat zo een internationaal podium krijgt, maar ook een aantal grote internationale namen als Jan Fabre, Mona Hatoum en de begin dit jaar overleden Jannis Kounellis. Gelukkig zijn er ook de nodige verrassingen. Het gebodene wisselt sterk qua niveau, medium en thematiek. Veel kunst heeft oorlog en de gevolgen daarvan als thema. Ook valt een kritische ondertoon op tegenover de Westerse democratieën en het Europese project. Daarnaast doen de vluchtelingencrisis en kritiek op de internationale financiële wereld zich in allerlei beeldende uitingen voor. Gelukkig blijken veel van die negatieve geluiden ook enkele interessante (video)installaties en performances op te leveren.

Door Etienne Boileau

Drie dagen hadden we uitgetrokken voor de documenta 14, die dit jaar voor het eerst in een Athene startte en daar nog tot 16 juli te zien is. 7 juni was de persopening in Kassel, en daar waren we bij. Adam Szymczyk, artistiek leider van de documenta, gaf deze 14e documenta als thema mee: ‘Wat Kassel kan leren van Athene’. Daarmee verwijzend naar zijn kritische stellingname over het begrip democratie in een interview in het aprilnummer van Artforum: “Er is een groeiend gevoel dat onze electorale democratie alleen niet genoeg is, aangezien de gekozen vertegenwoordigers niet langer het volk vertegenwoordigen. Athene is niet voor niets als eerste standplaats gekozen, want het klassieke Griekenland was de bakermat in de formatie van het Duitse nationaal bewustzijn. ” Volgens de uit Polen afkomstige Szymczyk beleven we momenteel een mondiale crisis die zijn weerga niet kent.

Tijdens de druk bezochte persconferentie werd ons in verschillende toespraken voorgehouden welke onderwerpen ten grondslag liggen aan documenta 14. Daaronder actuele thema’s als opwarming van de aarde, migratie, sexual gender, raciale conflicten, en door het Westen veroorzaakte oorlogen in Libië, Irak en Afghanistan. Volgens Bonaventura Soh Bejeng Ndikung, curator-at-large, is crisis de norm geworden en vormt onzekerheid een wereldwijd probleem. Niets voor niets staat er nu in het fronton van het Fridericianum in gouden letters BEINGSAFEISSCARY. Curator Paul Preciado stelde zich aan de verzamelde pers voor als transgender en legde een link tussen zijn eigen transitie van vrouw naar man en het tijdperk van transitie waarin de wereld zich nu bevindt. Die transitie naar een andere meer duurzame en humane wereld is volgens hem hard nodig, al is het verzet van neoliberale en fascistische bewegingen groot. Niet voor niets is de documenta dit jaar in Griekenland begonnen, een land dat zucht onder het juk van de internationale financiële wereld welke volgens hem symbool staat voor het neoliberale kapitalisme. Documentaleider Adam Szymczyk eindigde de persconferentie met te zeggen dat ‘The age of learning’ is aangebroken. Het Parthenon of Books van Martha Minujín, dat geheel is opgebouwd uit verboden boeken, staat volgens Szymczyk symbool voor die ontwikkeling. Want hoe kunnen we kennis nemen van zaken en leren als die kennis ons onthouden wordt?

Parthenon of Books en Fridericianium
Het indrukwekkende conceptuele Parthenon of Books van de Argentijnse kunstenaar Marta Minujín ligt in het hart van documenta 14 op de Friederichsplatz, waar in 1933 zo’n 2000 boeken door de nazi’s werden verbrand. Het bouwwerk heeft de vorm van het Parthenon in Athene en is een reconstructie van een eerder werk dat zij in 1983 in Buenos Aires maakte.
Bezoekers aan de documenta wordt gevraagd een verboden boek te doneren en zo onderdeel van het kunstwerk te worden. In totaal zijn zeker 100.000 boeken nodig. Van de gedoneerde boeken wordt eerst door een team nagegaan of en wanneer ze daadwerkelijk verboden werden. Daarna worden ze, luchtdicht verpakt in doorzichtig plastic, een voor een in het Parthenon opgehangen. Voor de bovenste rijen wordt een hoogwerker gebruikt, waar wij tijdens de persopening in mochten. Aan het einde van de Documenta zal de installatie worden afgebroken en worden de boeken verdeeld onder de bevolking van Kassel. Het is heerlijk dwalen tussen de zuilen van het Parthenon en te ontdekken welke schrijvers en boeken ooit verboden waren. Daaronder de Bijbel, boeken van Goethe, Schiller, Salman Rushdie, George Orwell en zelfs sprookjes van Grimm. Een van de meest voorkomende boeken is Guantanamo Diary van Mohamedou Ould Slahi dat verscheen in 2015 en vol doorhalingen en zwarte passages staat. Alleen zo kon het worden uitgegeven. Zelf heb ik het boek
Tractatus theologico-politicus van Spinoza gedoneerd. Het boek verscheen in 1670. Spinoza gaf daarin een voor die tijd vrijzinnige uitleg van de bijbel en hield een pleidooi voor vrijheid van meningsuiting. Vier jaar later zette het Hof van Holland het boek op een lijst met verboden boeken.

In het Fridericianum is tijdens documenta 14 een overzicht te zien uit de verzameling van het Nationale museum voor hedendaagse kunst (EMST) in Athene. Dat levert veel middelmatig werk op met soms een uitschieter, zoals de drie zwarte monochrome werken van Pedro Cabrita Reis en de installatie van neon, ijzer en touw van de Griekse kunstenaar Yiannis Bouteas.  Ook sterk was een klein eerbetoon aan Jannis Kounellis, die in februari dit jaar is overleden. Het werk bestond uit diverse in een cirkel geplaatste jute zakken vol kolen, met in het midden een rechtopstaande stalen plaat. Tussen alle andere kunst ontwaarde ik de video I soldier van de Turkse kunstenaar Köken Ergun, die ik eerder zag tijdens de 9th Istanbul Biennial. Gefilmd wordt een ceremonie op Turkije’s nationale dag voor Jeugd en Sport waarin studenten van een militaire academie in formatie onder veel applaus door het stadion marcheren. Onderwijl schreeuwt een militaire leider allerlei kreten door de luidsprekers in het stadion. Een haast fascistisch tafereel waarin het soldatendom wordt verheerlijkt, en dat tegelijkertijd ook een kijk geeft op het Turkije van vandaag. Op een van de verdiepingen van het Fridericianum bevindt zich de installatie Fix it van de Libanese Mona Hatoum. Ze bestaat uit een oude ijzeren fabrieksinventaris  waarvan de losse onderdelen beurtelings met behulp van electro- en lichttechniek onder stroom of in het licht kwamen te staan. En als klapper op de vuurpijl werd er op de bovenste verdieping van het Fridericianum een hele sterke performance gegeven in een fictief fotolab annex archief. Vrouwen lopen heen en weer door de strak ingerichte ruimte, halen foto’s en andere archiefstukken uit dozen, houden die op en geven commentaar. De installatie van de Griek Stefanos Tsivopoulos heeft als titel Precarious archive. Uit de uitleg bleek dat het hier gaat om een fotoserie van zo’n negenhonderd foto’s uit de periode 1963-2002, waarin de belangrijkste omwentelingen in naoorlogs Griekenland zijn vastgelegd. Een van de beste installaties en performances op deze documenta. Heb je weinig tijd, kijk dan even in de Documenta Halle naar de installatie Sonic Borders van de Mexicaanse kunstenaar Guillermo Galindo die in twee hangende bootjes, gebruikt door bootvluchtelingen, pianosnaren heeft gespannen en andere toevoegingen heeft gerealiseerd.

Neue Galerie en oorlog
Loop vervolgens door naar de Neue Galerie vlak boven het park Karlsaue, waar veel werk hangt met historische referenties. Al vrij aan het begin wordt je geconfronteerd met de installatie Rose Valland Institute van Maria Eichhorn: een boekenkast vol hoogopgestapelde boeken die indertijd geroofd zijn uit Joods bezit. Die boeken vond zij terug in de Zentral und Landesbibliothek Berlin; ze werden indertijd met een J in een archief geregistreerd. Op zichzelf een sobere installatie. Denk je er langer over na dan roept de achterliggende gedachte weerzin op en brengt de trauma’s in herinnering die de joodse bevolking in Duitsland heeft opgelopen; een thema dat je vaker tegenkomt op deze en ook op vorige documenta’s.
In de Neue Galerie is ook de veelomvattende installatie A war Machine van Sergio Zevallos te zien; daarin gaat hij meer algemeen op het begrip oorlog in. Zevallos moest in 1989 uit Lima vluchten vanwege zijn kritische kijk op de gewapende conflicten in Peru. In Duitsland ging hij zich toeleggen op het verwerpen van wetenschappelijke, etnografische dan wel pyschopathologische lexicons. Daarbij onderzoekt hij de geaccepteerde verschillen tussen normaal en niet normaal, tussen beschaafd en primitief. In zijn sublieme installatie A War Machine, pleegt hij forensisch onderzoek naar de kwaliteiten van belangrijke personen uit de politiek, de financiële en militaire wereld, de economie, de cultuur en het militair-industriële complex. Hij volgde een beproefde forensische methode waarbij wordt gekeken naar de stand van de mond, de vorm van de ogen en de schedel. Aan de wand hangen foto’s van belangrijke personen als Mario Draghi, Marine le Pen, Hillary Clinton, de Duitse defensieminister Ursula von der Leyen en vele anderen. Ook zijn er aparte fotoseries van alleen monden en ogen. Voor het volgende stadium van zijn onderzoek plaatste hij een aantal gipsen afdrukken van hoofden in houten kisten. De hoofden werden in aanzienlijk geslonken toestand weergegeven, een praktijk geleend van de Shuar cultuur uit de Amazone regio. Uiteindelijk kwam een laatste selectie van de geslonken hoofden in vitrines te hangen, die als een soort fetisj door de kunstenaar in een gesloten circuit met elkaar verbonden werden. Aan de wanden hangen twee tekeningen annex fotocollages, op een ervan is Marine le Pen te zien, voorzien van een machtig grote penis in erectie. 



Neue Neue Galerie en het experiment
Een experimentele plek in een oud leegstaand postcentrum in Kassel Nord vormt het decor voor de meest actuele kunst van deze documenta. Voorbij komen interessante documentaire video’s over de onwaarschijnlijke aanval van een neonazi op een Turkse jongen en de protestbeweging die daaruit voortkwam, verontrustende foto’s van een slachting onder rendieren, gave videoprojecties van Theo Eshetu over de volle breedte van de hal, en een complete installatie van de Spaanse kunstenaar Daniel García Andújar. Hij gaf zijn installatie de titel The Disasters of War /Trojan Horse mee en baseerde deze deels op gravures en schilderijen van Goya over de verschrikkingen van de napoleontische oorlogen tegen Spanje. Met behulp van robots maakte Andújar 3d prints die hij aan de wand hing naast foto’s van bekende schilderijen. In het midden van de ruimte stond de installatie Trojan Horse die bestond uit replica’s van Griekse beelden, gemaakt naar mallen uit het historisch museum in Athene. De beelden waren in houten bekistingen boven elkaar opgesteld met erbovenop een krijger die zowel man als vrouw was. Andújar was zelf aanwezig en legde uit dat hij het beeld Trojan Horse had gemaakt naar analogie van het transport van kunstschatten uit het Prado vlak voor het begin van WO II. Zijn Trojan Horse  werd in een sublieme performance op 23 juni in het Nordstadtpark  Kassel traditioneel verbrand: dan is het de langste dag van het jaar, waarop - een heidens ritueel volgend - in heel Spanje vreugdevuren worden aangestoken (Hogueras de San Juan).

Openbare ruimte en de toekomst
In de openbare ruimte troffen we wat vriendelijkere en toegankelijkere ruimtelijke kunst aan. Zo was er in Park Karlsaue een grappig geluidskunstwerk met kwakende kikkers en stemmen van Benjamin Patterson en stond er wat verder in het park een experimentele installatie opgesteld van de Chileense Kunstenaarsgroep Open City, die met eenvoudige vurenhouten balken en gaasdoek een fraaie meetingplace had gecreëerd. Hier was duidelijk sprake van cocreatie want het wemelde van de jonge Duitse kunstenaars en architecten die meehielpen om het organisch tot stand gekomen project, langzaam vorm te geven. Een fraai voorbeeld van cocreatie en een open end project. En ook een mooi voorbeeld van de menig die de Griekse minster van cultuur tijdens de persconferentie ten beste gaf:
In het Westen gaan we langzaam maar zeker van het ik-tijdperk naar het wij-tijdperk; ook onder kunstenaars ontstaan nieuwe platforms en samenwerkingsverbanden, die fluïde zijn. Haar motto “Learning from each other in order to live together”, blijkt een uitstekende toevoeging aan deze 14e editie van documenta die bij vlagen boeide.

documenta 14, What Kassel can learn from Athens, 8 april t/m 16 juli 2017 in Athene, 10 juni t/m 17 september 2017 in Kassel, www.documenta14.de

 

Comments