Fort Ellewoutsdijk

Kunstprojecten in Fort Ellewoutsdijk leggen vinger op afscheiding van België

Belgen worden in Nederland vooral gezien als patateters en bierdrinkers, Nederlanders in België als zuinige noorderlingen. Eens hoorden de twee landen bij elkaar, verenigd in het Koninkrijk der Nederlanden. Het huwelijk werd in 1830 ontbonden en om ruzie te voorkomen werden er forten gebouwd. In één ervan, Ellewoutsdijk aan de Westerschelde, is nu de tentoonstelling Nederland-België/België-Nederland te zien. Een aanrader!

Door Piet Augustijn

In 1648 bij de Vrede van Munster (het einde van de Tachtigjarige Oorlog), kreeg de Republiek der Verenigde Nederlanden het recht om – in geval van oorlogsdreiging – de vaart van schepen van de Zuidelijke Nederlanden op de Schelde te beletten. Deze behoorden namelijk tot Spanje. In 1815 werden de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden weer verenigd tot één koninkrijk, waardoor de Schelde zijn status als grensrivier verloor. De vereniging van de beide Nederlanden was van korte duur, want in 1830 scheidde het zuidelijk deel (België) zich weer af, onder andere vanwege verschillen in taal en religie. De Nederlandse regering was na de afscheiding bang dat bij oorlogsdreiging schepen van vreemde mogendheden de Schelde op konden varen richting Antwerpen, waardoor de neutraliteit van Nederland in gevaar zou komen. Daarom werd een verdedigingssysteem ontworpen, bestaande uit een reeks forten langs de Westerschelde, waarvan het schitterend gelegen Fort Ellewoutsdijk er een is. De kunstenaars die voor het project werden uitgenodigd, realiseerden kunstwerken in de ruimtes van het fort, waarbij ze zich hebben laten inspireren door de afscheiding en de functie van het bouwwerk. Het geheel overziend moet ik constateren dat in Ellewoutsdijk een van de betere projecten is gerealiseerd op het gebied van locatiegebonden kunstwerken van de laatste jaren. Het fort, met zijn droge en natte ruimtes, donkere en lichte kamers en fraaie booggewelven leent zich dan ook uitstekend voor zo’n project. De kunstenaars hebben zich goed in de materie verdiept en interessante bijdragen geleverd.

Grens

Marcelle van Bemmel laat in Jump een ‘ontsnapte’ gevangene over de gracht springen. In een verduisterde ruimte bracht ze zes levensgrote figuren aan die in hoog tempo één voor één worden aangelicht zodat het lijkt of er een sprong (Edward Muybridge) wordt gemaakt. Met de weerspiegeling in het water licht de figuur onder water lichtjes op. Een heel speciale ervaring laat Wies de Bles je beleven. In haar installatie Ochtendgloren verschijnen de contouren van een huis in een rozerode gloed. Hoe langer je in de verduisterde, doodstille en onder water gelopen ruimte blijft staan, hoe witter het licht wordt. Alsof de zon opkomt en de dag begint. Als bezoeker heb je het idee dat je een keerpunt in de dag meemaakt. In het Project Ellewoutsdijk van Vadim Vosters is het begrip grens een essentieel gegeven. Enkele felle lichtbundels staan gericht op een op transparant plastic aangebrachte schietschijf. De bezoeker moet zich bij binnenkomst van de ruimte door een zwarte plastic scheidingswand wringen, ervaart knarsende geluiden alsof een mitrailleur in stelling wordt gebracht en ziet bij de doorgang van de tweede ‘wand’ felle zoeklichten op zich gericht. Ben ik te ver gegaan? Ben ik een grens overgegaan die ik niet gezien heb? Ben ik zelf schietschijf geworden? Vosters laat zien dat het vaak onmogelijk is om een grens te duiden, maar vooral om aan te geven tot hoever een grens strekt. Grenzen zijn subjectief en alleen grens als iedereen zich eraan houdt.

Shipspotting

Voor het werk Shipspotting van Jeroen Doorenweerd moet je niet in het fort zijn, maar naar het naastgelegen haventje lopen. Daar staat een grijze Volvo 740 met de portieren open. Zittend in de auto hoor je de marifoongesprekken die de schippers op de Westerschelde onderhouden met de wal. De auto van Doorenweerd is een soort moderne verdedigings- en uitkijkpost om het scheepvaartverkeer in de gaten te houden. De kunstenaar werkt met het begrip bewustwording. Al is er niet veel te zien, er gebeurt veel op het water. Ook in de mist.

Angst voor het ongekende was in 1830, toen België zich afscheidde van Nederland, de reden voor de bouw van het fort. In vroeger jaren was er ook angst voor de dood. Het duurde vaak enige dagen voordat een overledene werd begraven. In afwachting van de teraardebestelling werd de dode in het schijndodenhuis opgebaard, voorzien van een tactiel bewakingssysteem. Reniere & Depla hebben in Mors Putativa zo’n schijndode gereconstrueerd. Een wassen beeld, compleet met belletjes die een eventueel ontwaken aan de omgeving kenbaar maken. Het dode lichaam als metafoor voor de nooit gebruikte verdedigingsconstructie.

Nederland-België/België-Nederland, Fort Ellewoutsdijk, Fortweg 2, Ellewoutsdijk. Geopend: dagelijks 10.00-17.00 uur, tot en met 1 oktober. Organisatie CBK Zeeland, www.cbkzeeland.nl

 

 

 

 

Comments