Verborgen Lanen

Natuurkunst: De natuur als kunst of kunst in de natuur?

Het was weer zomer. Aan het weer was dat niet altijd te merken, aan het aantal buitententoonstellingen des te meer. Parken, kastelen, woonwijken, maar vooral natuurgebieden waren dit jaar de locaties bij uitstek waar kunstenaars hun ideeën konden vormgeven in veelal plaats- of streekgebonden (natuurlijke) materialen.

Door Piet Augustijn

Natuurkunst Drenthe organiseerde in Schoonoord de kunstroute De Legende (naar de legende van Ellert en Brammert), Natuurgebied De Weerribben bij Ossenzijl werd omgetoverd in een Kunstbroedplaats en bij het Zeeuwse Oostkapelle werd in het natuurgebied De Manteling de manifestatie Verborgen Lanen georganiseerd. Wat leveren dergelijke presentaties op, wat betekenen ze voor de beeldende kunst en wat zijn de overeenkomsten of verschillen? De natuur als kunst of kunst in de natuur?

Elementen uit deze kunstroutes zijn terug te vinden in de drie recente buitententoonstellingen. Een bestaand (natuur)gebied met de bijbehorende, streekgebonden materialen als inspiratiebron. Kunstenaars die reageren op een geselecteerde plek, de geschiedenis van het gebied met zijn legendes en verhalen, de mensen die er hebben gewoond en het werk dat er is uitgevoerd of waardoor het gebied belangrijk is geworden. De kunstenaars hebben (meestal) ervaring met het werken in de natuur, met natuurlijke materialen en vaak onder barre weersomstandigheden: in de regen, in de modder, onder druipende bomen of juist in de felle zon. Na een intensieve werkperiode wordt het gebied vrijgegeven voor de bezoekers en zijn de resultaten te zien. Een kunstroute is geboren. Een route met beelden en bouwsels die als het ware uit de natuur zelf voortkomen en voortborduren op het tempo en de taal van het betreffende gebied, waarbij de bezoeker bijna terloops met de werken wordt geconfronteerd. Dat niet alleen beeldende kunst, maar vooral ook economische factoren (toerisme) een rol spelen bij de organisatie van dergelijke beeldenroutes is al jaren een bekend feit.

De Legende

De manifestatie De Legende in Schoonoord wordt georganiseerd door de Stichting Natuurkunst Drenthe. Aan de openstelling van de beeldenroute ging een werkperiode van twee weken vooraf waarin de beelden ter plekke werden gerealiseerd. ‘Illustraties bij de legende van de twee moordende reuzen’, wordt de tentoonstelling in de begeleidende catalogus wel genoemd. En in zekere zin is dat ook zo. Het oeroude verhaal van Ellert en Brammert en de boerendochter Marieke die na zeven jaar uit het moordhol van de reuzen wist te ontsnappen, gaf 10 internationale kunstenaars voldoende aanknopingspunten voor het realiseren van een werk.

Tineke Schoenmaker (NL) plaatste willekeurig altaren in het landschap. Ze refereren aan de tijd dat de beide reuzen de dienst uitmaakten. Tom Gilhespy (Wales) bracht de ruïne van een door de reuzen in brand gestoken toren terug naar het bos, François Geissmann (F) richtte een gouden monument op voor Marieke; een meditatieve plek waar mensen kunnen nadenken over het beschermen van de natuur tegen onnodig menselijk geweld en de Bulgar Rumen Mihov Dimitrov wilde de persoonlijke overwegingen van de toeschouwer over het samengaan van mens en natuur verbeelden. Hij deed dit door de reuzenstoelen van Ellert en Brammert te ‘reconstrueren’, zodat de mens vanuit een onbekend perspectief  een tijdje kan nadenken over zijn betrokkenheid bij de beschaving. Zoals de reuzen dat destijds hadden gedaan?

Een sterk vervreemdende werking hebben de zeven wit geschilderde ‘kunstmatige’ bomen: een gedenkteken van Wenche Kvalstad Eckhoff (N) voor de zeven babies die Marieke kreeg en die werden gedood door de reuzen. Wat minder dramatisch zijn de dorpswoningen van boomstammetjes en takken van Thierry Godet (D). Een monument voor de moed en het doorzettingsvermogen van de vroegere bewoners van het gebied. De Odalisk van Liesje Smolders (NL) is een liggende figuur, symbool voor de vluchtende boerendochter die reusachtig werd omdat ze de brullende reus had overwonnen. Ze ligt als een reuzin verleidelijk op haar zij, als een odalisk, een blanke haremvrouw. In haar hollingen is haver gezaaid, zodat de holle afdruk langzaam transformeert naar een bolle vorm. De Estlandse Tiiu Kirsipuu maakte een spel met zwerfkeien en boomstammen, Anna Mul (NL) zette de boerendochter neer als een onlosmakelijk met haar geboortegrond verbonden reuzengestalte en Isabelle Bribosia (B) tenslotte plaatste een groot kader langs een voetpad waarin een verbeelding van de reuzen en het boerenmeisje te zien is. Een gratis openluchtbioscoop waar bezoekers een momentje kunnen spelen.

De legende van Ellert en Brammert leverde een samenhangende beeldenroute op. Soms (iets teveel) illustratie bij een verhaal, maar veelal beelden die op hun eigen kracht beoordeeld kunnen worden. Je hoeft het verhaal niet te kennen om de afzonderlijke beelden te waarderen. Hoewel de altaren, de meditatieboom en de dorpswoningen ook in een ander natuurgebied geen vreemde eenden zouden zijn. Ellert en Brammert komen in Schoonoord tot leven. En dat is waar de Stichting Natuurkunst Drenthe naar toe wil, want zij wil van het gebied een permanente tentoonstelling van natuurkunst maken. Het eerste Nederlandse terrein voor natuurkunst! Advies: Begin op het juiste punt, houd de bordjes in de gaten en neem laarzen mee. Het kan nog wel eens drassig zijn. 

Kunstbroedplaats

Als je toch in Schoonoord bent kun je het best de Kunstbroedplaats in Nationaal Park De Weerribben in Ossenzijl gelijk meenemen. Er zit wel een autorit van anderhalf uur tussen!

De objecten die door 12 Nederlandse en 2 Duitse kunstenaars werden gerealiseerd moeten planten en dieren uitnodigen zich weer in het waterrijke rietgebied in Noord-West Overijssel te “huisvesten”. Ver gezocht of  een kern van waarheid? In het begeleidende boek wordt uit de doeken gedaan waar dat uitgangspunt vandaan komt. Net als in overige natuurgebieden laten de aangebrachte kunstwerken de bezoeker vrij te associëren en met een ander oog naar de natuur eromheen te kijken. Pieter van der Pol bouwde een gigantisch nest op poten van houten balken: een dierlijk nest met menselijke trekjes. Het is een plek waar mens en dier bijeen komen om pas op de plaats te maken. Willem Hoogeveen bracht de familie Teddybeer naar het natuurgebied. Met de enorme klont van pluche beesten in een huisje van matten, koppelt hij kritiek op de heersende mentaliteit van alles wat vreemd is aan de moderne veranderingen in natuur en cultuur. De komst van de teddyberen heeft consequenties voor hun woonomgeving: die gaat zich aanpassen. De installatie De geluiden van de dag van Karin van der Molen bestaat uit vormen van gevlochten wilgentenen, waarin je reusachtige roerdompen kunt herkennen, maar die ook voelsprieten van de natuur kunnen zijn. Johan Sietzema bouwde Luchtschelven als onbewoonbare stulpjes in het rietland, broedplaatsen voor vogels, insecten en planten. De toren van Hedy Hempe en Elsbeth Cochius is een baken in de omgeving, een ode aan het landschap. Het is een structuur van riet en wilgentenen, bedoeld om toekomstige moerasbewoners te lokken. Marja Timmer gebruikte de vormen en tussenvormen van takken en vulde die ‘webmatig’ met rieten stengels. Zo ontstond een Web van riet dat zich bijna naadloos voegt in de omgeving en bij wisselend licht steeds anders wordt ervaren. De Paradijsvogelkooi van Andreas Hetfeld en Suus Baltussen verwijst naar de vogelkooien die we kennen uit Indonesië, maar doet ook denken aan een paleis of kathedraal. In de kooi kun je je gedachtes de vrije loop laten en de schoonheid van de natuur om je heen ervaren.

Bert Otter plaatste op twee verschillende plekken een tractor van riet langs de weg. Opvallende constructies die verwijzen naar de gewoonte om tractoren te gebruiken voor de waterhuishouding. De rieten exemplaren zijn helder vormgegeven en leggen een verbinding tussen natuur en techniek. Wie even zittend van de natuur wil genieten, zou plaats kunnen nemen in een fauteuil van Saskia Boelsums en Peter Veen die tien van deze zitmeubelen groepeerden in de installatie Uittocht. In de loop van de tijd raken ze in verval, worden overwoekerd met gras en riet en worden onderdeel van de natuur. Een vergeten uitkijkpost, achtergelaten door de vluchtende mens.

Tenslotte: het Kalenbergse riet in een bootvormige vitrine van Bertus Halfwerk, Helpende handen van Els de Meijer, objecten van gevlochten riet waaraan verschillende handen vastzitten en riettekens (riet, takken en bamboe in houten palen) van Cor Sonke.

De beelden in De Weerribben staan vrij ver uit elkaar. De totale route is zo’n tien kilometer en kan het best per fiets worden afgelegd. Sommige beelden zijn van dichtbij te zien, andere van over het water, dus verder weg. Hoewel de beelden een duidelijke relatie hebben met het omringende landschap, zijn meerdere objecten ook elders inzetbaar. De verklaring bij de werken moet de legitimatie zijn voor het feit dat ze hier en niet ergens anders thuishoren. Dat is overigens het euvel bij de meeste natuurbeelden.

Verborgen Lanen

In het natuurgebied De Manteling tussen Domburg en Oostkapelle is het kunstproject Verborgen Lanen tot stand gebracht. Tien internationale kunstenaars realiseerden werken waarin de lanenstructuur van het historische gebied het uitgangspunt was. Daarbij werden zowel concreet bestaande als imaginaire lanen ingezet, waardoor ieder werk een eigen karakter kreeg. De Belg Marc de Roover gaf de bomen van de oprijlaan naar het kasteel houten rokjes waardoor deze dansparen lijken te worden, Stephan Vee (B) realiseerde een enorme slang met een huid die refereert aan de structuur van tankafweer van de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog en Carlotta Brunetti (D) speelt met het licht door wolken van glaswol in de bomen te hangen en deze te laten bekijken door een kader van blauwe takken. Schoonheid en stilte komen bij elkaar in het fantasiedier van de Koreaan Sung Kyun Baek, dat als een reuzeninsect boven de varens hangt. Een nieuwe laan werd gecreëerd door Philippe Cusse (F), die een lange doorgang van gele, bruine en rode takken bouwde op een bestaand bospad. Het meest confronterend is de installatie van Adri de Fluiter (NL). Hij voorzag 30 hoge bomen in de Lindenlaan van rood/zwarte banden  en verpakte een deel van die bomen met rode stof tot vurig rode vlammen. De vlammen vertegenwoordigen levenslust, energie en liefde, de banden symboliseren de Duitse bezetter en alles wat er in de Tweede Wereldoorlog gebeurd is. Zijn installatie is een metafoor voor de geschiedenis: De natuur kun je beschadigen, maar ze is vurig in haar overlevingsdrang.

Ook indrukwekkend is het stokje bos dat Teja van Hoften (NL) afschermde om het vaatstelsel van het bos zichtbaar te maken. Een stukje binnenwereld van het bos, waarin de aandacht wordt gevestigd op datgene wat meestal aan het oog ontrokken wordt. Verder te zien: hangende stenen boven het water als een sieraad in het bos van Kees Wijker, vijf canvas doeken met een fijn lijnen spel van vertakkingen in witte verf van de Japanner Osamu Seo en een nieuwe laan van leilinden van de Amerikaanse Pat Warner.

Natuurkunst

De overeenkomsten tussen de drie genoemde tentoonstellingen, maar ook eerdere routes is evident. Kunstenaars die ervaring hebben met het werken op buitenlocaties en met name met natuurlijke materialen worden uitgenodigd zich te laten inspireren door een locatie, er een of twee weken intensief te werken met de aangeboden materialen en een beeld te realiseren. Veelal in een natuurlijke omgeving met financiële steun van gemeente, provincie en (!!) Staatsbosbeheer. Maar ook diverse fondsen en vooral een legertje vrijwilligers. Het voordeel is dat kunstenaars de mogelijkheid hebben werken te maken op een grotere schaal dan ze normaal gesproken doen. Tenzij er een opdracht in het geding is. Sommige kunstenaars realiseren alleen maar werken in een natuurlijke omgeving. De kunstwerken zijn altijd tijdelijk van aard, worden na afloop van de tentoonstelling verwijderd of blijven staan en worden deel van de natuur. Ze kunnen beschouwd worden als vormen van land-art, maar missen de schaal om als zodanig spectaculair te zijn. Het zijn geen imposante werken met een uitstraling als de Groene Kathedraal van Marinus Boezem of Broken Circle, Spiral Hill van Robert Smithson. Voor de beeldhouwkunst in z’n algemeenheid zijn dergelijke manifestaties slechts een voetnoot in de geschiedenis, voor de deelnemende kunstenaars zijn ze belangrijker. De onderlinge contacten, de gesprekken en discussies over kunst en de contacten met de bezoekers zorgen voor verrijking van de eigen kunst, maar ook voor het toelaten van invloeden van buitenaf. De inbreng van verschillende kunstenaars staat garant voor een gedifferentieerde kijk op een gekozen thema, zodat de bezoeker ook meerdere invalshoeken krijgt voorgelegd. Of deze bezoeker ook met andere ogen gaat kijken naar de omgeving, meer oog heeft voor de (verloedering van) de natuur en aanverwante zaken, waag ik te betwijfelen. Dat een deel van de beelden al voor de afloop van een buitententoonstelling nauwelijks meer als zodanig herkenbaar is, is inherent aan natuurkunst, maar komt de helderheid van een tentoonstelling niet altijd ten goede. Vergankelijkheid hoort nu eenmaal bij natuurlijke materialen.

De verschillen tussen de tentoonstellingen zijn niet zo groot. Nesten, altaren, vlechtwerken, stapelingen en aanverwante vormen kunnen overal geplaatst worden en zijn binnen veel thema’s toepasbaar. De beeldtaal van de kunstenaar is herkenbaar, ook als deze ineens wilgentakken gebruikt in plaats van staal of steen. ‘Onnatuurlijke’ toevoegingen kunnen de werken interessanter maken of juist de natuurlijke vervlechting verstoren, maar in ieder geval zorgen voor bijzondere aandacht. Natuurkunst is nog lang niet uitgewoed, al is het alleen maar om natuurgebieden nog meer onder de aandacht te brengen. De vraag blijft of de bezoeker komt voor de natuur of voor de beelden.

De Legende. Stichting Natuurkunst Drenthe. Kunst- en natuurwandeling van 3,5 km. Startpunt: Bij Openluchtmuseum Ellert & Brammert in Schoonoord doorrijden tot eerste weg links (Natuurkunst).  Per auto: Op A28 afslag Emmen, vervolgens Sleen en Schoonoord.    Vrij toegankelijk van zonsopgang tot zonsondergang, tot 1 november. Catalogus: € 3,50 www.natuurkunstdrenthe.nl

Kunstbroedplaats. ReRun Producties, Amsterdam. Route van ca.10 km. Startpunt: Natuuractiviteitencentrum De Weerribben, Hoogeweg 27, Ossenzijl, tel.0561-477272.

Per auto: op A32 afslag Steenwijk-Noord, richting Oldemarkt en Ossenzijl. Vervolgens Natuuractiviteitencentrum De Weerribben. Fietsen ter plekke te huur. Vrij toegankelijk van 10.00 tot 17.00 uur, tot 1 oktober. Catalogus € 10,00. www.kunstbroedplaats.nl

Verborgen Lanen. CBK Zeeland, Middelburg (0118-611443). Route ca.5 km. Startpunt: Kasteel Westhove, tussen Domburg en Oostkapelle. Per auto: A58 richting Middelburg, vervolgens Domburg. Vrij toegankelijk tussen zonsopgang en zonsondergang, tot 31 oktober. Catalogus  € 5,00 www.cbkzeeland.nl

 

 

 

Comments