Waanzin in de kunstpolitiek

Door Astrid Tanis

Kunst was tijdens de koude oorlog het wapen van Amerika waarmee zij zich onderscheidde van totalitaire regimes. Terecht, want de geschiedenis leert ons dat totalitaire regimes vaak een afkeer hebben van onorthodoxe kunstvormen; ‘kunst mag, maar alleen als kunstenaars de politieke of religieuze ideologie van het regime kunstzinnig eren’. Je kunt de minachting voor intellectuelen plaatsen in het verlengde van deze afkeer. Een autocraat verzamelt jaknikkers om zich heen en geen mogelijke criticasters. In nazi Duitsland verdwenen niet alleen de Joden naar het buitenland of in de gaskamers. In de voormalige Oostbloklanden, China, orthodox-Islamitische staten en Afrikaanse dictaturen duiken kunstenaars en intellectuelen onder, vluchten zij of verdwenen zij in gevangenissen. Het begrip dissidente kunstenaar, of denker is een ieder bekend.

Amerika en het vrije westen lieten zien dat in een vrij land kunst en cultuur zich in snel tempo ontwikkelde en dat het ook een goed middel was voor beleggingen en handel. Grote banken en geslaagde kapitalisten omringden zich met imposante collecties. Kunst als ‘linkse hobby’ afschilderen, klopt van geen kant. Kunstenaars en intellectuelen hebben vaak een affiniteit met het anarchisme en/of meer linkse levensgevoel, maar zeker niet altijd.

De politieke humuslaag waarin kunst in het vrije westen tot bloei kon komen, is zeker niet links. In ons land is de liberaal Thorbecke van enorme invloed geweest. In 1862 stelde Thorbecke: "De overheid is geen beoordelaar van kunst". Deze stelling heeft ervoor gezorgd dat politiek zich niet inhoudelijk met de kunst bemoeide en dat is nog steeds terecht wat mij betreft. Nederland kreeg daardoor geen staatskunstenaars in die zin dat kunstenaars een politieke ideologie uitdragen. Tegelijkertijd vertegenwoordigde deze vrije kunsten wel een ideologie van het Westen. ‘Goede kunst ontstaat in een vrij land.’  Een vrije kunstenaar kan niet leven van de wind, de overheid zag daarin voor zichzelf wel een financierende rol. Kunststimulatie zonder politiek inhoudelijk oordeel komt voornamelijk voort uit de democratische levensovertuiging. Links heeft hierin zeker een rol gespeeld, maar geen hoofdrol, omdat zij altijd een coalitie vormde met meer rechtse partijen. De uitspraak ‘linkse hobby’ die sommige rechtse partijen momenteel veelvuldig misbruiken, getuigt volgens mij dan ook van grove domheid of weloverwogen manipulatie, en ik vrees voor het laatste.

Splitten

Geen ‘one trick pony’ noemde een vriendin mij ooit toen we mijn CV onder de loep namen. Kunst en zorg/behandelbanen en opleidingen wisselen elkaar af. De gevoelsbetekenis van ‘manipulatie’ heeft meer een link met mijn zorg-verleden dan mijn kunstkant. Niet zo heel lang geleden was ik behandelaar van mensen met persoonlijkheidsstoornissen in een GGZ-instelling. Mijn cliënten waren meester-manipulatoren die van het 'splitten' hun dagtaak maakte. ‘Splitten’ kan je grofweg vertalen naar ‘de verdeel en heers strategie’. Hele families en afdelingen werden tegen elkaar uitgespeeld met de meest absurde beschuldigingen. Bij de persoonlijkheidsstoornissen is het ‘splitten’ een onderdeel van de pathologische persoonlijkheidsstructuur.

Kunst een linkse hobby noemen ervaar ik als splitgedrag. Ik vraag me hierbij af “hoe ziek de politiek is”. Of is dat wat in de GGZ gebeurt, gestoord. En als een politicus hetzelfde doet is het dan strategie? Intussen werkt het wel, kunst is het kind van de rekening aan het worden. Subsidies en kunstgelden worden teruggehaald en rechtse partijen papagaaien elkaar na om links de schuld te geven van de kunstuitgaven, dat ooit het visitekaartje van vrijheid vertegenwoordigde. Dat de huidige crisis amper iets met kunst te maken heeft, maar eerder het gevolg is van mismanagement van grote banken en verkeerde investeringen en beleggingen daar hebben we het niet over. Splitters wijzen met hun vinger naar een zelfbedachte boosdoener om de aandacht van hun eigen falen af te wenden.

Banken, dure oorlogen, prestigieus oorlogstuig, hoge snelheidslijnen die meer kosten dan voorzien, dubbele functies in bedrijven die overheidsgelden over besteden en noem maar op. Ik zou het bijna ‘rechtse hobby’s’ willen noemen.

Tegelijkertijd ontkom ik er niet aan om me toch zorgen te maken, geschiedenissen gaan zich toch niet herhalen. Onderdrukking en uitsluiting rukken langzaam en gestaag op, anders denkenden in de kunst, anders gelovenden, anders levenden, zijn allemaal pionnen op het speelbord van de rechtse meester-manipulatoren. Wat mij het meest verbaast, is dat ik zo weinig weerwoord hoor. Waar blijft de linkse politiek, of willen zij niet terug manipuleren. Manipuleren is niet netjes ik weet het, maar vanuit professionele ervaring kan ik helaas wel stellen dat het werkt. Je kunt dit zelf ook zien in het stemgedrag van velen medelanders.