Wilhelminaring 2013: Hans van Houwelingen

Wilhelminaring 2013: Hans van Houwelingen:

Wat was dat feestelijk, de uitreiking van de Wilhelminaring aan beeldend kunstenaar Hans van Houwelingen op 2 september jl. op Paleis het Loo. In een stijlvolle zaal met geheimzinnige wandschilderingen en glinsterende kroonluchters waren ongeveer 200 belangstellenden verzameld om de ceremonie bij te wonen. Het programma was divers en prikkelend en gaf deze belangrijke oeuvreprijs voor de beeldhouwkunst een passend cachet. De uitstraling van de Wilhelminaring is duidelijk gegroeid en het belang van de prijs toegenomen.

Door Ans van Berkum

De Wilhelminaring wordt om de twee jaar uitgereikt aan een kunstenaar die ruimtelijk werkt en een onderscheidend oeuvre heeft. Hij bestaat uit een speciaal ontworpen ring en een opdracht van de Gemeente Apeldoorn voor het plaatsen van een ruimtelijk werk in het Sprengenpark in de stad. Vanuit de prijs zijn daar inmiddels beelden gerealiseerd van Joop Beljon, Joep van Lieshout, Jan van Munster, Carel Visser, Maria Roosen en Piet Slegers.

De ring

De ring werd dit jaar ontworpen door Truike Verdegaal, die zich al vele jaren vanuit hergebruik met het hedendaagse sieraad bezighoudt. Ze maakt wonderlijk subtiele assemblages, waarin vaak iets van textiel de sfeer tekent. In het atelier van Van Houwelingen, herkent ze zijn liefde voor oude dingen. Lastig is dan even het moment waarop ze hoort dat Hans nooit een ring zal dragen. Jeetje… en zij heeft de opdracht er een voor hem te maken! Vervolgens krijgt ze zijn twee getrokken verstandskiezen mee om te verwerken; en ja: “graag ook wat goud er in”. Haar inventiviteit wordt behoorlijk op de proef gesteld. Mooi is de manier waarop zij in haar presentatie haar gehoor stap voor stap meesleept in het zoeken naar de oplossing. Ze vult het gaatje in een kies, zaagt de wortels er af en plaatst de kronen op een 18 karaats gouden plakje dat op een stoere ring is bevestigd. Voor het foedraal weet ze de hand te leggen op een oud zekeringendoosje. Het publiek begrijpt: Hans van Houwelingen krijgt een zegelring. Met een afdruk van de ring in rode lak kan hij elk product op een onvervreemdbaar persoonlijke manier signeren. Truike Verdegaal heeft hier haar vakmanschap volledig bewezen.

Op scherp

Als Joe Puglia, een Sequenza van Luciano Berio gaat spelen, worden de toehoorders even danig op de proef gesteld. Het is alsof de viool alleen maar verslag doet van een verschrikkelijke ramp. Na de eerste rauwe streken staat iedereen op scherp om vervolgens 12 minuten lang te worden geteisterd door schreeuwen, hyperventilerend hijgen en hartverscheurende kreten. Wilde muziek waarvoor de aan barokke riedeltjes gewende toehoorders alle zeilen moeten bijzetten.

Monumentaal eerherstel

Nee, de Stichting Wilhelminaring is niet van plan het makkelijk te maken. Ook niet met de keuze voor haar laureaten, die vaak een controversiële kant hebben. Als introductie op Hans van Houwelingen krijgen we allereerst een interview te horen, opgenomen bij het beeld Zonder Titel (1957) van Naum Gabo dat in Rotterdam voor de Bijenkorf staat. Het was bedoeld als monument voor de herbouw van Rotterdam en introduceerde bouwkundige methoden in de beeldhouwkunst. Staande voor de transparante constructie legt Van Houwelingen uit hoe volgens hem het Monument voor de Gastarbeider, waarvoor de stad Rotterdam een voorstel wenste, er uit zou moeten zien. Laat een groep deskundige nazaten van de eerste lichting gastarbeiders, die zo’n belangrijke maar op dit moment totaal onzichtbare en vergeten bijdrage leverden aan de wederopbouw, nu dit zwaar verwaarloosde beeld restaureren, zegt hij. Op die manier komen ze in de picture met een eerbetoon aan hun voorvaders en kan het beeld van buitenlander Gabo worden gered. Dat is waarlijk een Monument voor de Gastarbeider, betoogde Van Houwelingen.

Begrijpen

Wie het zo verneemt, kan niet anders dan het een mooi plan vinden, waarmee verschillende doelen tegelijkertijd worden gediend. Maar o wee. Een strijd ontbrandde, waarin Van Houwelingen ten slotte het onderspit moest delven. Hoe het toch kan dat mensen een dergelijk voorstel als een aantasting van het prachtige beeld van Gabo ervoeren, terwijl ze de verregaande staat van verval ervan zonder blikken of blozen tolereerden, is nu een raadsel. Voornaamste argument van de tegenstanders was dat Van Houwelingen een nieuwe betekenis aan het beeld van Gabo wilde toevoegen, wat men ‘not done’ vond. Maar we kijken niet naar het interview om te achterhalen hoe het allemaal mogelijk was. Het wordt getoond om Van Houwelingen beter te kunnen begrijpen. 

Politiek

De kunst waar we in het kader van de Wilhelminaring over praten staat in het publieke domein. Zij staat als ruimtelijke kunst letterlijk op straat. Dat betekent dat de makers de verantwoordelijkheid hebben om de objecten en ingrepen werkelijk van betekenis te laten zijn. Alleen als ze ook figuurlijk spreken kan gerechtvaardigd worden dat ze letterlijk een plaats innemen in de openbare ruimte. Deze kunst is door haar aard hoe dan ook politiek. De plannen van Van Houwelingen botsen met moraliteiten en sentimenten en maken de ontvangers bewust van wat ze denken en vinden. Er ontstaan kampen van opponenten tegenover voorstanders, die elkaar met argumenten bestoken. Vaak overwint de conservatieve blik. Het bestaande wordt geconsolideerd. Maar uiteindelijk is het zo dat Van Houwelingen met zijn voorstellen mensen de kans geeft te veranderen. Hij drijft ze naar de rand van een nieuw inzicht. Het is aan hen om al dan niet de grenzen te verleggen.

Seismograaf

Het proces rondom het concept voor een beeld functioneert als een seismograaf die registreert waar we staan met ons denken. Het feit dat kunst ‘anders laat zien’ vormt een van haar waarden die tot vervelens toe wordt onderstreept. Maar vaak gaan kunstenaars niet ver genoeg. Ze stoppen bij het beeldende. Voor Van Houwelingen is ‘anders doen zien’ gelijk aan het opschudden van ingesleten opvattingen over onszelf, de maatschappij en de kunst. Het discours dat losbarst rondom zijn voorstellen vormt uiteindelijk een aparte dimensie die bewaard wordt in het collectieve geheugen en het werk aan blijft kleven, ook als het niet wordt gerealiseerd. Gelukkig heeft Lelystad van Houwelingens voorstel voor een beeld in het centrum geaccepteerd. Je ziet het boven alles uitsteken als je de stad binnenrijdt. Een zuil van basalt, met bovenop een replica van een bestaand standbeeld voor ingenieur Cornelis Lely, die aan de wieg stond van de moedige inpoldering van dit deel van de Zuiderzee. Van Houwelingen wilde er eerst een beeld dat in 1984 werd gemaakt door Piet Semeyn Esser op hebben, maar deze maakte bezwaar. Niemand zou het op die hoogte nog goed kunnen bekijken. Een redelijk argument, waarna Van Houwelingen zijn toevlucht nam tot een afgietsel van een sculptuur van Mari Andriessen dat sinds 1954 op de kop van de Afsluitdijk staat. Hier zijn Van Houwelingen, de kunstwereld en het publiek er samen uitgekomen.

Betekenen

Dat bestaande beelden niet van nieuwe betekenissen mogen worden voorzien is natuurlijk onzin. Beelden worden voortdurend ‘betekend’ door het publiek. Het prachtige werk Exposure van Anthony Gormly werd in de volksmond vrijwel direct na oplevering tot Poepende Man uit geroepen. Waarom zou een kunstenaar geen betekenissen mogen toevoegen; niet mogen ‘betekenen’? De Stichting Wilhelminaring en de stad Apeldoorn dagen Hans van Houwelingen uit het discours over de Apeldoornse beeldenvoorraad te prikkelen en de positie van de prijs te ondervragen met zijn toekomstige voorstel voor een beeld in het Sprengenpark. De verwachtingen zijn terecht hoog gespannen. Met deze keus kan iedereen weer uitzien naar een echte felle dialoog.


Comments